Hiện nay, còn tồn tại nhiều thách thức, khó khăn trong công tác quản lý và sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên biển. Hệ thống các Khu bảo tồn biển (KBTB) quốc gia đã và đang được xây dựng được coi là một trong những công cụ nhằm giải quyết những vấn đề đó. Tuy nhiên với quy mô rộng lớn, cách quản lý còn mang nhiều tính áp đặt từ trên xuống, các KBTB quốc gia vẫn còn nhiều hạn chế về mặt hiệu quả quản lý và bảo vệ. Trong bối cảnh đó, một mô hình khu bảo tồn quy mô nhỏ do địa phương và cộng đồng cùng quản lý được thử nghiệm tại xã Vạn Hưng, huyện Vạn Ninh, tỉnh Khánh Hòa, và cho thấy là một hướng đi phù hợp góp phần tăng cường hiệu quả công tác quản lý tài nguyên biển và ven bờ.
Nằm cách thành phố Nha Trang chừng 60km về phía Nam, Rạn Trào - một rạn san hô ven bờ vịnh Vân Phong, thuộc địa phận xã Vạn Hưng, huyện Vạn Ninh, tỉnh Khánh Hòa – được biết đến là khu bảo vệ (KBV) hệ sinh thái biển đầu tiên ở Việt Nam do người dân và chính quyền cơ sở xây dựng và quản lý.
Khởi đầu từ 1 dự án thí điểm xây dựng “Khu bảo tồn biển Rạn Trào do địa phương quản lý” do Trung tâm Bảo tồn Sinh vật biển và Phát triển Cộng đồng (MCD) mà tiền thân là IMA tài trợ từ năm 2001, Rạn Trào đã được người dân khoanh vùng bảo vệ với sự hỗ trợ của chính quyền và các cơ quan liên ngành địa phương huyện Vạn Ninh.
Sau 5 năm thực hiện dự án, kết quả đánh giá (IMA và Viện hải dương học Nha Trang, 2005) giám sát tài nguyên sinh vật biển trong và xung quanh khu bảo vệ đã cho thấy sự phục hồi trở lại của các nguồn lợi biển so với trước khi KBV được thành lập.
Nhiều nguồn giống trước đây đã cạn kiệt như: tôm hùm, cá ngựa, hải sâm, ốc nhảy, bàn mai.... đã xuất hiện trở lại. Độ phủ của san hô mềm tăng lên, luôn được duy trì trên 50% và được xếp vào hạng tốt. Bên cạnh đó, các hoạt động khai thác hải sản bằng mìn, xianua, phá hoại rạn san hô đã cơ bản được xóa bỏ, tình trạng xả chất thải sản xuất và sinh hoạt xuống biển làm ô nhiễm môi trường đã bước đầu được cải thiện.
Người dân cũng đã nhận thấy được vai trò ảnh hưởng của KBV Rạn Trào đối với sự tăng lên của các nguồn lợi thủy sản ở những khu vực lân cận, xung quanh KBV. Đặc biệt mức độ nhận thức của người dân xã Vạn Hưng về những hoạt động bảo vệ môi trường được đánh giá là cao hơn hẳn so với các xã khác trong vịnh Vân Phong.
Những kết quả đó có được là nhờ sự nỗ lực chung sức của chính quyền và người dân địa phương. Trước hết đó là sự tổ chức bộ máy đồng quản lý với sự tham gia của cả người dân và cán bộ quản lý cấp huyện trong Ban quản lý KBV. Đặc biệt, công tác tuần tra, canh gác KBV được thực hiện bởi một nhóm ngư dân (gọi là Nhóm hạt nhân gồm 7 thành viên) do chính những người dân địa phương bầu ra.
"Chúng tôi hãnh diện vì được chính quyền và người dân giao cho nhiệm vụ bảo vệ Rạn Trào", đó là lời chia sẻ của ông Nguyễn Văn Phương, một thành viên trong Nhóm hạt nhân. Với sự hỗ trợ của Dự án, Nhóm hạt nhân được trang bị 1 trại bảo vệ và 1 chiếc thuyền máy để phục vụ công việc. Khác với các KBTB khác ở Việt Nam có kinh phí bảo vệ, BQL KBV Rạn Trào cũng như Nhóm hạt nhân không được trả lương chính thức ngoài khoản phụ cấp tham gia hoạt động Dự án hỗ trợ.
Tuy vậy, họ vẫn làm việc nhiệt tình, hăng say, phối hợp với các cơ quan chức năng khác của địa phương như lực lượng biên phòng, công an xã, thanh tra thủy sản ngăn ngừa và xử lý các vụ vi phạm Quy chế bảo vệ Rạn Trào, những quy định cũng do chính người dân đưa ra và được chính quyền địa phương công nhận.
Mặc dù dự án đầu tư cho KBV đã kết thúc từ năm 2005 nhưng đến nay, công tác vận hành KBV RT vẫn diễn ra đều đặn. Đó là vì người dân và chính quyền huyện Vạn Ninh đã thực sự coi nhiệm vụ bảo vệ hệ sinh thái biển ở Rạn Trào là công việc của họ và cam kết với công việc đó. Đó là việc huy động kinh phí từ ngân sách của địa phương hỗ trợ chi phí xăng dầu, bảo dưỡng tàu tuần tra phục vụ công tác bảo vệ Rạn Trào, đề xuất với UBND tỉnh công nhận tính pháp lý của KBV Rạn Trào.
Hơn nữa, nhờ có “thương hiệu” KBV hệ sinh thái biển Rạn Trào do địa phương quản lý, một số dự án cải thiện sinh kế cho người dân đã bắt đầu được đầu tư và triển khai như mô hình du lịch sinh thái cộng đồng, nuôi trồng thủy sản thân thiện môi trường…Với những thành công và kết quả trong bảo vệ tái tạo nguồn lợi thủy sản, mang lại lợi ích kinh tế cho những người dân địa phương, mô hình KBV Rạn Trào đang được một số địa phương khác học hỏi xây dựng như ở xã Phước Dinh (Ninh Thuận), xã Tam Hải (Quảng Nam).
Đến nay, với những kết quả mà Khu bảo vệ SHT Rạn Trào đạt được, UBND tỉnh Khánh Hòa đã giành quan tâm nhiều hơn và chính thức cho phép Khu bảo vệ này tiếp tục hoạt động và giao cho các sở ban ngành liên quan và huyện Vạn Ninh cùng với cộng đồng quản lý và phát huy hiệu quả của mô hình. Đồng thời, các chính sách và quy định của nhà nước cũng bước đầu đưa mô hình quản lý dựa vào cộng đồng trở thành một trong những biện pháp quản lý tài nguyên mà môi trường. Đó là hành lang pháp lý thuận lợi để mô hình KBV Rạn Trào được phổ biến và nhân rộng.