Trong nghề cá, phụ nữ không tham gia nhiều vào các hoạt động đánh bắt nhưng lại góp phần đáng kể trong hoạt động nuôi trồng thủy sản, chế biến, buôn bán và các dịch vụ nghề cá và thể hiện rõ những thế mạnh riêng trong công việc. Theo báo cáo mới đây của ngành thuỷ sản, phụ nữ chiếm hơn 60% lực lượng lao động trong buôn bán và dịch vụ nghề cá, đặc biệt chiếm hơn 80% trong lao động chế biến thủy sản… Như vậy, không thể phủ nhận vai trò lớn của phụ nữ trong chuỗi giá trị sản phẩm nghề cá. Bên cạnh đó, phụ nữ còn góp phần đáng kể cho việc phát triển thế hệ lao động nghề cá mới thông qua hoạt động chăm sóc gia đình, nuôi dưỡng con cái. Ngoài ra, phụ nữ đã bước đầu nắm giữ các vị trí lãnh đạo, chiến lược trong nghề cá và tham gia đóng góp trong công tác bảo vệ tài nguyên môi trường biển.

Tuy nhiên, thực tế hiện nay vai trò của phụ nữ ở lĩnh vực này dường như chưa được đánh giá và thừa nhận một cách đầy đủ. Bà Nguyễn Thu Huệ, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Sinh vật biển và Phát triển Cộng đồng (MCD) cho rằng: Trước hết, yếu tố xã hội, định kiến về vấn đề giới vẫn còn là một rào cản tại Việt Nam. Người phụ nữ gặp khó khăn trong việc tiếp cận và kiểm soát các nguồn lực (tài nguyên, đất đai, công nghệ, tài chính…) nhằm nâng cao năng lực và tham gia vào các hoạt động nghề cá một cách bình đẳng. Đồng thời, tiếng nói của họ chưa được phản ánh đầy đủ trong việc ra các chính sách và quyết định liên quan… Điều này không chỉ dẫn đến sự thiếu bình đẳng mà còn dẫn đến việc hiểu không đầy đủ về nghề cá trong toàn thể hoạt động và chức năng của nghề này.

Hiện nay, Kế hoạch hành động về Giới giai đoạn 2008 - 2010 của ngành thuỷ sản đang được xây dựng nhằm tăng cường sự cam kết về việc thực hiện bình đẳng giới và hoàn thiện các thể chế về lồng ghép giới trong chương trình phát triển của ngành. Bộ NN&PTNT cũng đã xây dựng chiến lược giới đến năm 2010. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia nhận định, khả năng tác động trực tiếp đến đối tượng phụ nữ tại các địa phương ven biển còn nhiều khó khăn.

MCD và nỗ lực vì sự phát triển phụ nữ trong nghề cá

Thời gian qua, đóng góp đáng kể vào hoạt động vì sự tiến bộ của phụ nữ trong nghề cá Việt Nam nói chung và khu vực Đông Nam Á nói riêng phải kể đến vai trò của Trung tâm Bảo tồn Sinh vật biển và Phát triển cộng đồng - một tổ chức phi chính phủ, tổ chức duy nhất của Việt Nam tham gia vào mạng lưới công bằng nghề cá Đông Nam Á (SEAFish). Ngay từ khi mới thành lập (2003), một trong những mục tiêu mà tổ chức này đề ra là “Tập trung hướng tới công bằng giới” trong hoạt động nghề cá.

Cuối tháng 10 - 2008, MCD đã phối hợp với Cục Khai thác và Bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản tổ chức hội thảo tham vấn quốc gia về “Vai trò của phụ nữ trong nghề cá”. Nội dung của hội thảo tập trung đề cập những vấn đề liên quan đến vai trò của phụ nữ trong hoạt động nghề cá của Việt Nam. Đồng thời, cũng đưa ra các kết quả của các nghiên cứu điển hình về vai trò của người phụ nữ trong quản lý nguồn lợi dựa vào cộng đồng và nghề cá Việt Nam; thu nhận các ý kiến đóng góp của các thành viên hội thảo, trên cơ sở đó sẽ đưa ra đề xuất xây dựng chương trình hành động quốc gia nhằm tăng cường vai trò của phụ nữ trong các hoạt động nghề cá.

Bà Nguyễn Thu Huệ - Giám đốc MCD cho biết: “Hội thảo tham vấn quốc gia này nhằm chuẩn bị cho hội thảo khu vực gồm 4 nước thành viên là Indonesia, Philippines, Campuchia và Việt Nam, sẽ được tổ chức trong 3 ngày (từ 2 đến 4 - 12 - 2008) tại khách sạn Fortuna Hà Nội. Hội thảo khu vực do MCD phối hợp với SEAFish tổ chức, nhằm mục đích thảo luận và xây dựng chương trình hành động khu vực về phụ nữ với nghề cá, từ đó có thể đưa ra những định hướng cho việc công nhận quyền của phụ nữ nhằm đạt được sự cân bằng giới trong nghề cá tại khu vực Đông Nam Á. Chủ đề chính của hội thảo là: “Xác định chương trình hành động khu vực thúc đẩy tiến bộ phụ nữ và bình đẳng giới trong nghề cá Đông Nam Á”

Khi được hỏi động lực nào khiến MCD đặc biệt chú trọng đến vấn đề bình đẳng giới trong hoạt động của mình, bà Nguyễn Thu Huệ cho biết: “Phụ nữ là nhóm đối tượng dễ bị tổn thương và nằm trong thành phần nghèo nhất tại khu vực ven biển. Hiện phụ nữ chiếm khoảng 51% dân số Việt Nam, 26% trong số họ là chủ hộ gia đình. Tuy nhiên, Báo cáo phát triển con người của Chương trình phát triển Liên hợp quốc (UNDP) năm 2005 đã công bố chỉ số phát triển giới, theo đó vẫn còn tình trạng bất bình đẳng của phụ nữ ở Việt Nam, và mức độ phát triển của phụ nữ chỉ đạt 70% so với nam giới.

Đặc biệt tại khu vực ven biển, phụ nữ là lực lượng lao động chính, thường chịu nhiều rủi ro và tác động khi xảy ra các thảm họa thiên tai… Từ những bất cập đó, MCD đã quyết tâm đặt “vì sự phát triển phụ nữ trong hoạt động nghề cá” là một trong những mục tiêu chính của mình. Mong muốn của MCD sẽ được cùng với các tổ chức trong nước và quốc tế, hoạt động vì sự bình đẳng giới, vì sự phát triển của phụ nữ trong nghề cá. “Hy vọng trong tương lai rất gần thôi, chúng ta thực sự đạt được sự bình về đẳng giới” - Giám đốc MCD nhấn mạnh.

Hoàng Lan
Tạp chí Thuỷ sản - 27/11/2008